Trước tiên, hãy quyết định ba điều này
Trước khi trả lời bất kỳ câu hỏi nào trong danh sách, hãy chốt ba điều. Chúng giúp bạn tránh xây cả một lục địa trong khi câu chuyện chỉ diễn ra ở một bến cảng.
Thứ nhất là quy mô: câu chuyện diễn ra trong một ngôi nhà, thị trấn, đất nước hay trên một hành tinh? Hãy xây dựng trong phạm vi đó, đừng mở rộng hơn. Thứ hai là điểm khác biệt lớn nhất: điều duy nhất khiến thế giới này khác thế giới của chúng ta là gì, có thể là một kiểu phép thuật, trật tự chính trị hay biến đổi địa hình? Thứ ba là sức ép: thứ gì khan hiếm, nguy hiểm hoặc bị cấm? Cốt truyện của bạn sẽ xoay quanh điều đó.
Tảng băng trôi: hiểu nhiều gấp mười lần những gì bạn kể
Hình ảnh tảng băng trôi, thường được gắn với Hemingway, nói rằng phần nhô lên khỏi mặt nước chỉ là một phần nhỏ của những gì nâng đỡ nó. Một nguyên tắc kinh nghiệm là hãy hiểu về thế giới của bạn nhiều gấp khoảng mười lần những gì xuất hiện trên trang viết. Người đọc không bao giờ thấy phần còn lại, nhưng họ cảm nhận được sự vững vàng qua những chi tiết nhất quán và những điều nhân vật xem là hiển nhiên.
Điều nguy hiểm là nghĩ rằng mình phải kể hết phần còn lại. Không cần. Biết thị trấn làm bánh mì thế nào sẽ giúp bạn viết cảnh người thợ bánh tốt hơn. Nhưng dành ba đoạn ở chương hai để kể chuyện nướng bánh thì không.
Mười lăm câu hỏi
Hãy trả lời mỗi câu bằng một hoặc hai câu. Nếu câu hỏi không liên quan đến truyện, hãy viết “không liên quan” rồi chuyển tiếp.
Bạn không cần trả lời theo thứ tự, cũng không cần trả lời hết trước khi bắt đầu viết. Một thói quen hữu ích là trả lời năm câu hỏi có liên quan đến các chương mở đầu, viết những chương đó, rồi quay lại danh sách khi một cảnh cần đến điều bạn chưa quyết định. Những câu chưa thể trả lời lúc này cũng có ích: hãy ghi chúng vào danh sách câu hỏi còn bỏ ngỏ rồi quay lại sau.
- Địa lý: đất đai và thời tiết trông ra sao, và chúng định hình một ngày bình thường thế nào?
- Địa lý: rìa bản đồ mà nhân vật biết đến nằm ở đâu, và họ tin có gì bên kia?
- Đi lại: mất bao lâu để đi từ địa điểm quan trọng này đến địa điểm khác, và đi bằng cách nào?
- Đời sống thường ngày: một gia đình ăn gì vào ngày thứ Ba bình thường, và thức ăn đó từ đâu mà có?
- Đời sống thường ngày: ai sống cùng nhau, và ai chăm sóc người già lẫn người bệnh?
- Tiền bạc và công việc: phần lớn mọi người kiếm sống bằng cách nào, và ai được trả công thấp nhất?
- Tiền bạc và công việc: thứ gì được dùng làm tiền, và ai kiểm soát nó?
- Tín ngưỡng: mọi người nghĩ điều gì xảy ra sau khi chết, và họ làm gì để ứng phó?
- Tín ngưỡng: họ ăn mừng những gì, và từ chối nhắc đến chuyện gì?
- Luật lệ: ai đặt ra quy tắc, ai thực thi chúng, và chuyện gì xảy đến với người phạm tội phổ biến nhất?
- Ngôn ngữ: những tiếng lóng, tên gọi và câu cửa miệng nào khiến người ngoài thấy lạ?
- Công nghệ hoặc phép thuật: nó làm được gì, và phải trả giá bằng thời gian, tiền bạc, sức khỏe hay mất mát của người khác?
- Công nghệ hoặc phép thuật: ai không được phép dùng nó, và chuyện gì xảy ra khi nó thất bại?
- Lịch sử: chuyện gì xảy ra cách đây một trăm năm mà đến nay mọi người vẫn còn tranh cãi?
- Tin tức: mọi người biết chuyện xảy ra ở nơi khác bằng cách nào, và khi nhận được tin thì sự việc đã diễn ra bao lâu?
Ví dụ cụ thể: một thị trấn trên đảo
Hãy lấy một địa điểm do bạn sáng tạo: thị trấn Skerrow trên đảo, rồi trả lời sáu câu hỏi.
Đi lại: chuyến phà duy nhất chỉ chạy khi thủy triều cho phép, tức là vào mùa hè có ba ngày mỗi tuần, còn mùa đông đôi khi chẳng có chuyến nào. Ai cần rời đảo gấp phải thuê một ngư dân, và ngư dân tự định giá. Điều này khiến hòn đảo có cảm giác khép kín, đồng thời cho bạn lý do để nhân vật không thể cứ thế bỏ đi.
Thức ăn: gần như mọi thứ đều là cá, rong biển hoặc khoai tây; rau tươi được chở đến bằng phà nên là món xa xỉ. Nhân vật nào dọn món sa lát ra bàn là đang khoe của.
Tiền bạc và công việc: phần lớn các hộ gia đình làm cho xưởng đóng hộp, nơi trả một phần tiền công bằng phiếu mua hàng ở cửa tiệm của xưởng. Tiền mặt rất hiếm, nên người có tiền mặt hoặc là gặp may, hoặc đang giấu chuyện gì đó.
Tín ngưỡng: dân đảo tin rằng người chết đuối ở lại gần bờ trong một năm một ngày. Họ thắp đèn trên tường cảng suốt khoảng thời gian ấy. Không ai nói mình tin điều đó, và cũng chẳng ai dập tắt ngọn đèn.
Luật lệ: ở đây không có đồn cảnh sát. Cảng trưởng phân xử tranh chấp, còn hình phạt thường là phạt tiền hoặc trục xuất bằng chuyến phà kế tiếp. Với một người, bị trục xuất là điều tồi tệ nhất có thể xảy ra, khiến hình phạt này trở thành lời đe dọa đầy sức nặng.
Công nghệ: thị trấn lấy điện từ một cối xay thủy triều. Khi thủy triều lên muộn, đèn tắt trong một giờ. Ai cũng biết nhà nào còn nến, nhà nào thì không.
Biến câu trả lời thành sức ép cho truyện
Danh sách câu trả lời chỉ hữu ích khi một vài điều trong đó gây khó khăn cho nhân vật. Sau mỗi câu trả lời, hãy tự hỏi ai sẽ thấy khó chịu vì điều ấy. Người đó chính là một nhân vật, còn nỗi khó chịu ấy có thể trở thành một cảnh.
Ở Skerrow, câu trả lời về việc đi lại khiến bất kỳ ai muốn rời đảo đều phải phụ thuộc vào một ngư dân. Câu trả lời về tiền bạc cho thấy xưởng đóng hộp kiểm soát sinh kế của hầu hết các hộ gia đình. Ghép hai điều đó lại, bạn đã có một vấn đề cho cốt truyện: một công nhân mắc nợ cửa tiệm của xưởng cần rời đảo trước chuyến phà kế tiếp, còn một ngư dân biết rõ cô ấy đang cần đi đến mức nào. Chẳng ai phải sáng tạo ra kẻ phản diện. Chính thế giới đã tạo nên tình thế ấy.
Nếu một câu trả lời không ảnh hưởng đến ai, bạn vẫn có thể giữ nó để tạo sắc thái, nhưng không cần nghĩ thêm. Hãy dành công sức cho những câu trả lời dồn ép một người nào đó.
Cách tránh nhồi nhét thông tin
Nhồi nhét thông tin là khi tác giả tạm dừng câu chuyện để giải thích về thế giới. Cách xử lý là gắn mỗi sự thật với một người đang muốn đạt được điều gì đó. Hãy so sánh hai phiên bản.
Kể lể: “Skerrow có một chuyến phà chỉ chạy vào một số thời điểm theo thủy triều, vì thế cư dân bị cô lập và phải dựa vào ngư dân để đi khẩn cấp.”
Tốt hơn: “Maren đếm lại số tiền giấy trong túi áo khoác. Brannoch sẽ chở cô qua đảo bên kia tối nay, nhưng ông ta sẽ đòi nhiều hơn tiền phà, còn thủy triều thì chẳng chờ cô tranh cãi xong.”
Phiên bản thứ hai không nói thẳng quy tắc. Người đọc hiểu ra vì ngay lúc này quy tắc khiến Maren phải trả giá. Hãy dùng cách này: đưa một sự thật mới vào cảnh, để nó tạo ra rắc rối, rồi cho nhân vật phản ứng. Hãy tin người đọc có thể tự suy ra phần còn lại; để nhân vật bất đồng với cách mọi việc vận hành giải thích điều đó thông qua xung đột.
Cách ghi lại câu trả lời
Hãy lưu mọi thứ trong một tài liệu, mỗi chủ đề có một tiêu đề: địa lý, đời sống thường ngày, tiền bạc, tín ngưỡng, luật lệ, ngôn ngữ, công nghệ hoặc phép thuật, lịch sử. Bên dưới mỗi tiêu đề, viết câu trả lời bằng một hoặc hai câu và đánh dấu là “có trong truyện” hoặc “chỉ nằm trong đầu”. Một khi một sự thật xuất hiện trên trang viết, đó là lời hứa với người đọc.
Thêm ba danh sách ngắn. Một danh sách từ ngữ sáng tạo cùng cách viết chúng. Một bảng khoảng cách, vì thời gian đi lại rất dễ thay đổi. Và một nhật ký thay đổi để khi sửa quy tắc giữa chừng trong bản nháp, bạn ghi lại điều đã đổi và cập nhật các chương trước đó.
Nếu thế giới của bạn trải dài qua nhiều cuốn sách, hãy dùng cùng cấu trúc cho từng cuốn và ghi rõ mỗi sự thật lần đầu xuất hiện trong cuốn nào. Ghi chú truyện của SagaFold có thể lưu địa điểm, quy tắc và liên kết chúng với những đoạn có nhắc đến; dòng thời gian của SagaFold giúp sắp xếp lịch sử theo thứ tự. Tuy vậy, một tài liệu được giữ gìn cẩn thận cũng làm được việc đó.