Roman planlama

Kurmaca Dünya Oluşturma Kontrol Listesi: Yanıtlaman Gereken 15 Soru

Altı ayını harita çizmeye, tanrılar uydurmaya harcayıp yine de karakterlerinin kahvaltıda ne yediğini bilmeyebilirsin. Bir romana yarayan kurmaca dünya oluşturma, birkaç pratik sorunun yanıtlarını bulup gerektiğinde başvurabileceğin bir yere kaydetmektir. İşte bir örnek ve yanıtları düzenli tutmanın bir yoluyla birlikte on beş soru.

Dil

Önce şu üç şeye karar ver

Listedeki sorulara geçmeden önce üç şeyi netleştir. Böylece hikâyen bir liman kasabasında geçerken koca bir kıta kurmaya girişmezsin.

İlki ölçek: Hikâye bir evde mi, kasabada mı, ülkede mi, gezegende mi geçiyor? Bu ölçekte kal; daha genişini kurma. İkincisi büyük fark: Bu dünyayı bizimkinden ayıran tek şey ne? Büyünün bir türü, siyasi düzen ya da coğrafyadaki bir değişiklik olabilir. Üçüncüsü baskı: Neye erişmek zor, ne tehlikeli ya da yasak? Olay örgün en çok bu noktada gerilim kazanır.

Buzdağı: gösterdiğinin on katı kadarını bil

Hemingway'le sık sık ilişkilendirilen buzdağı fikrine göre, suyun üstündeki bölüm, onu ayakta tutan bütünün yalnızca küçük bir parçasıdır. Pratik bir kural olarak, dünyan hakkında sayfada görünenden yaklaşık on kat fazlasını bil. Okur gerisini görmez ama bu birikimi kendinden emin anlatımda hisseder: yerli yerinde duran ayrıntılar, bazı şeyleri sorgulamadan kabul eden karakterler.

Tehlike, geri kalan her şeyi göstermen gerektiğini sanmak. Gerekmez. Kasabanın ekmeğinin nasıl piştiğini bilmek fırıncıyla ilgili sahneyi daha iyi yazdırır. İkinci bölüme ekmek yapımını anlatan üç paragraf koymak ise yaramaz.

On beş soru

Her birini bir iki cümleyle yanıtla. Bir soru hikâyene değmiyorsa 'ilgili değil' yazıp geç.

Soruları sırayla yanıtlamak zorunda değilsin; başlamadan önce hepsini bitirmen de gerekmiyor. İyi bir yöntem, açılış bölümlerinde karşına çıkan beş soruyu yanıtlamak, o bölümleri yazmak ve bir sahnede henüz karar vermediğin bir şeye ihtiyaç duyduğunda listeye dönmektir. Şimdilik yanıtlayamadığın sorular da işe yarar: onları açık sorular olarak not et ve sonra geri dön.

  • Coğrafya: Arazi ve hava nasıl görünür, sıradan bir günü nasıl şekillendirir?
  • Coğrafya: Karakterlerinin bildiği haritanın sınırı nerede, ötesinde ne olduğuna inanıyorlar?
  • Yolculuk: Önemli bir yerden diğerine gitmek ne kadar sürer, hangi araçla gidilir?
  • Gündelik yaşam: Bir aile sıradan bir salı günü ne yer, yiyecekleri nereden gelir?
  • Gündelik yaşam: Kimler birlikte yaşar, yaşlılara ve hastalara kim bakar?
  • Para ve iş: Çoğu insan geçimini nasıl sağlar, en düşük ücreti kim alır?
  • Para ve iş: Para sayılan şey nedir, onu kim denetler?
  • İnsanlar ölümden sonra ne olduğuna inanır, bu inançla ilgili ne yaparlar?
  • Neleri kutlar, nelerden söz etmeyi reddederler?
  • Hukuk: Kuralları kim koyar, kim uygular, en yaygın suçu işleyen kişiye ne olur?
  • Dil: Hangi argo sözler, adlar ve deyişler yabancı birine tuhaf gelir?
  • Teknoloji ya da büyü: Neler yapabilir; zaman, para, sağlık ya da başkasının kaybı olarak bedeli nedir?
  • Teknoloji ya da büyü: Kimlerin kullanmasına izin verilmez, işe yaramadığında ne olur?
  • Tarih: Yüz yıl önce yaşanmış hangi olay hâlâ tartışılıyor?
  • Haberler: İnsanlar başka yerlerde olanları nasıl öğrenir, öğrendiklerinde ne kadar zaman geçmiş olur?

Uygulamalı örnek: bir ada kasabası

Uydurma bir yer düşün: Skerrow adlı ada kasabası. Sorulardan altısını yanıtlayalım.

Yolculuk: Tek feribot yalnızca gelgit elverdiğinde çalışıyor; bu da yazın haftada üç gün, kışınsa bazen hiç sefer olmaması demek. Acilen gitmesi gereken biri bir balıkçıya para ödüyor, ücreti de balıkçı belirliyor. Böylece ada kapana kısılmış hissi veriyor; ayrıca karakterin öylece kaçıp gidememesine bir neden sunuyor.

Yemek: Neredeyse herkes balık, yosun ya da patates yiyor. Taze sebze feribotla geldiği için lüks sayılıyor. Salata ikram eden bir karakter hava atıyor demektir.

Para ve iş: Hanelerin çoğu konserve fabrikasında çalışıyor; ücretin bir kısmı fabrika mağazasında kullanılabilen alacak olarak ödeniyor. Nakit para nadir, nakit taşıyan biri ya şanslı ya da bir şey saklıyor.

Ada halkı, boğulanların bir yıl bir gün boyunca kıyıya yakın kaldığına inanıyor. Bu süre boyunca liman duvarında bir kandil yakıyorlar. Kimse buna inandığını söylemiyor, ama kandili de kimse söndürmüyor.

Hukuk: Polis karakolu yok. Anlaşmazlıkları liman başkanı çözüyor; ceza genellikle para cezası ya da ilk feribotla sürgün. Sürgün, bir insanın başına gelebilecek en kötü şey; bu yüzden güçlü bir tehdit oluşturuyor.

Teknoloji: Kasabanın elektriği tek bir gelgit değirmeninden geliyor. Gelgit gecikince ışıklar bir saatliğine sönüyor. Herkes kimin evinde mum bulunduğunu, kimin evinde bulunmadığını biliyor.

Yanıtları hikâye gerilimine dönüştür

Yanıtların bazıları karakterlerini sıkıştırmıyorsa bir soru listesi pek işe yaramaz. Bir soruyu yanıtladıktan sonra, bu yanıtın kimi rahatsız ettiğini sor. İşte o kişi bir karakter, rahatsızlığı da bir sahnedir.

Skerrow'da yolculuk sorusunun yanıtı, gitmek isteyen herkesi bir balıkçıya bağımlı kılıyor. Para sorusunun yanıtıysa konserve fabrikasının hanelerin çoğunu denetlediğini gösteriyor. İkisini bir araya getirince elinde bir olay örgüsü sorunu var: Fabrika mağazasına borçlu bir işçi, bir sonraki feribottan önce adadan ayrılmak zorunda; balıkçı da onun gitmek için ne kadar çaresiz olduğunu biliyor. Kimse kötü karakter uydurmadı. Bunu dünya yarattı.

Bir yanıt kimseyi etkilemiyorsa doku katmak için yine de saklayabilirsin, ama üzerinde daha fazla düşünmen gerekmez. Emeğini birilerini sıkıştıran yanıtlara ver.

Bilgi yığınlarından nasıl kaçınırsın?

Yazar hikâyeyi durdurup dünyayı açıklamaya başladığında bilgi yığını oluşur. Çözüm, her bilgiyi bir şey isteyen bir kişiye bağlamaktır. İki anlatımı karşılaştıralım.

Bilgi yığını: 'Skerrow'da feribot yalnızca belirli gelgitlerde çalışıyordu; bu yüzden halk dış dünyadan kopuktu ve acil yolculuklarda balıkçılara bağımlıydı.'

Daha iyi: 'Maren paltosundaki banknotları iki kez saydı. Brannoch bu gece onu karşıya geçirecekti ama feribot ücretinden fazlasını isteyecekti; Maren tartışırken gelgit beklemeyecekti.'

İkinci anlatım kuralı açıkça söylemiyor. Okur, kuralın Maren'e o anda bir bedeli olduğu için öğreniyor. Bu yöntemi kullan. Bir sahneye yeni bir bilgi koy, bunun bir sorun yaratmasını sağla ve karakterin tepki vermesine izin ver. Gerisini okurun çıkarsayacağına güven; işlerin yürüyüşüne karşı çıkan bir karakter de açıklamayı çatışmanın içinden taşısın.

Yanıtlarını nasıl kaydedersin?

Her şeyi tek bir belgede tut ve her konuya ayrı bir başlık aç: coğrafya, gündelik yaşam, para, inanç, hukuk, dil, teknoloji ya da büyü, tarih. Her başlığın altına yanıtı bir iki cümleyle yaz; ardından 'sayfada' ya da 'yalnızca aklımda' diye işaretle. Bir bilgi sayfaya girdiyse okura verilmiş bir sözdür.

Üç küçük liste daha ekle. Uydurduğun sözcükleri ve yazımlarını kaydettiğin bir sözcük listesi. Yolculuk süreleri kolayca değiştiği için bir mesafe tablosu. Bir de değişiklik günlüğü: taslağın ortasında bir kuralı değiştirdiğinde neyin değiştiğini not et ve önceki bölümleri düzelt.

Dünyan birden fazla kitaba yayılıyorsa her kitap için aynı düzeni kopyala ve her bilginin ilk geçtiği kitabı işaretle. SagaFold'un hikâye notları mekânları ve kuralları tutup bunları göründükleri bölümlere bağlayabilir; zaman çizelgesi de tarihi sıraya koyar. Ancak bunların hepsini tek bir düzenli belgede de yapabilirsin.