Bepaal eerst deze drie dingen
Beantwoord eerst drie vragen voordat je aan de lijst begint. Zo voorkom je dat je een continent uitwerkt terwijl je verhaal zich in een haven afspeelt.
Ten eerste: de schaal. Speelt je verhaal zich af in een huis, een dorp, een land of op een planeet? Werk die schaal uit en ga niet verder. Ten tweede: het ene grote verschil. Wat is het enige aan deze wereld dat anders is dan de onze, of dat nu een vorm van magie, een politieke orde of een verandering in het landschap is? Ten derde: de druk. Wat is schaars, gevaarlijk of verboden? Daar zal je verhaal op inspelen.
De ijsberg: weet tien keer meer dan je laat zien
Volgens het ijsbergprincipe, dat vaak met Hemingway wordt geassocieerd, is het zichtbare deel boven water maar een fractie van alles wat de ijsberg draagt. Als vuistregel kun je ongeveer tien keer meer over je wereld weten dan je op de pagina laat zien. De lezer ziet de rest nooit, maar merkt het aan je zelfvertrouwen: details die kloppen en personages voor wie bepaalde dingen vanzelfsprekend zijn.
De valkuil is denken dat je de rest ook moet laten zien. Dat hoeft niet. Als je weet hoe het brood van het dorp wordt gebakken, schrijf je een scène met een bakker beter. Drie alinea's over brood bakken in hoofdstuk twee maken die scène niet beter.
Vijftien vragen
Beantwoord elke vraag in een of twee zinnen. Heeft een vraag geen invloed op je verhaal, schrijf dan ‘niet relevant’ en ga verder.
Je hoeft de vragen niet op volgorde te beantwoorden en je hoeft ze ook niet allemaal af te hebben voordat je begint. Een goede aanpak: beantwoord de vijf vragen die in je openingshoofdstukken aan bod komen, schrijf die hoofdstukken en ga terug naar de lijst zodra een scène iets nodig heeft waarover je nog geen beslissing hebt genomen. Vragen waar je nog geen antwoord op hebt, zijn ook nuttig: noteer ze als open vragen en kom er later op terug.
- Geografie: hoe zien het landschap en het weer eruit, en hoe bepalen ze het dagelijks leven?
- Geografie: waar eindigt de kaart die je personages kennen, en wat denken ze dat daarbuiten ligt?
- Reizen: hoelang duurt het om van de ene belangrijke plek naar de andere te komen, en hoe reizen mensen?
- Dagelijks leven: wat eet een gezin op een gewone dinsdag, en waar komt dat vandaan?
- Dagelijks leven: wie woont er samen, en wie zorgt voor ouderen en zieken?
- Geld en werk: hoe verdienen de meeste mensen hun brood, en wie krijgt het minst betaald?
- Geld en werk: wat geldt als geld, en wie heeft er de controle over?
- Geloof: wat denken mensen dat er na de dood gebeurt, en hoe handelen ze daarnaar?
- Geloof: wat vieren ze, en waarover weigeren ze te praten?
- Wet en recht: wie maakt de regels, wie handhaaft ze, en wat gebeurt er met iemand die de meest voorkomende misdaad begaat?
- Taal: welke straattaal, namen en uitdrukkingen zouden buitenstaanders vreemd vinden?
- Technologie of magie: wat kun je ermee doen, en wat kost het aan tijd, geld, gezondheid of verlies voor iemand anders?
- Technologie of magie: wie mag er geen gebruik van maken, en wat gebeurt er als het misgaat?
- Geschiedenis: wat gebeurde er honderd jaar geleden waar mensen nog steeds over ruziën?
- Nieuws: hoe horen mensen wat er elders gebeurt, en hoeveel vertraging zit ertussen?
Een uitgewerkt voorbeeld: een eilandstadje
Neem de verzonnen plaats Skerrow, een stadje op een eiland, en beantwoord zes van de vragen.
Reizen: de enige veerboot vaart alleen als het tij het toelaat. In de zomer komt dat neer op drie dagen per week, en in de winter soms op geen enkele dag. Wie dringend weg moet, betaalt een visser, die zelf de prijs bepaalt. Daardoor voelt het eiland afgesloten, en krijgt een personage een reden waarom die niet zomaar kan vluchten.
Eten: bijna alles bestaat uit vis, zeewier of aardappelen. Verse groenten komen met de veerboot mee en zijn dus een luxe. Een personage dat salade serveert, wil indruk maken.
Geld en werk: de meeste huishoudens werken voor de conservenfabriek, die deels uitbetaalt in tegoed voor de fabriekswinkel. Contant geld is zeldzaam. Wie het heeft, heeft geluk of houdt iets verborgen.
Geloof: de eilandbewoners denken dat verdronken mensen een jaar en een dag dicht bij de kust blijven. Al die tijd laten ze een lamp branden op de havenmuur. Niemand zegt dat die erin gelooft, en niemand doet de lamp uit.
Wet en recht: er is geen politiebureau. De havenmeester beslecht geschillen en de straf is meestal een boete of verbanning met de eerstvolgende veerboot. Verbanning is het ergste wat iemand kan overkomen, en daardoor een dreigement met gewicht.
Technologie: het stadje krijgt zijn stroom van één getijdemolen. Als het tij later komt, vallen de lichten een uur uit. Iedereen weet bij wie thuis kaarsen liggen en bij wie niet.
Maak van je antwoorden een bron van spanning
Een lijst met antwoorden is pas nuttig als sommige ervan je personages in het nauw brengen. Vraag je na elk antwoord af wie zich er ongemakkelijk door voelt. Die persoon is een personage, en dat ongemak levert een scène op.
In Skerrow maakt het antwoord op de vraag over reizen iedereen die weg wil afhankelijk van een visser. Uit het antwoord over geld blijkt dat de conservenfabriek de meeste huishoudens in haar greep heeft. Combineer die twee en je hebt meteen een probleem voor je verhaal: een werknemer met schulden bij de fabriekswinkel moet vóór de volgende veerboot van het eiland af, en een visser weet precies hoe dringend dat voor haar is. Niemand heeft een schurk bedacht. De wereld heeft die voortgebracht.
Als een antwoord niemand raakt, kan het nog steeds de moeite waard zijn voor de sfeer, maar hoef je er niet verder over na te denken. Besteed je tijd aan de antwoorden die iemand klemzetten.
Zo voorkom je infodumps
Een infodump ontstaat wanneer de schrijver het verhaal stilzet om de wereld uit te leggen. De oplossing is om elk feit te verbinden aan iemand die iets wil. Vergelijk deze twee versies.
Uitleg: ‘Skerrow had een veerboot die alleen bij bepaalde getijden voer, waardoor de bewoners geïsoleerd waren en voor noodreizen afhankelijk waren van vissers.’
Beter: ‘Maren telde de bankbiljetten in haar jaszak voor de tweede keer. Brannoch wilde haar vannacht wel overzetten, maar vroeg meer dan het veergeld, en het tij zou niet wachten tot ze was uitgepraat.’
In de tweede versie wordt de regel nergens uitgelegd. De lezer begrijpt die doordat Maren er nu iets voor moet opgeven. Gebruik dit patroon: introduceer één nieuw feit in een scène, laat het een probleem veroorzaken en laat het personage reageren. Vertrouw erop dat lezers de rest zelf afleiden. Laat een personage dat het oneens is met de gang van zaken de uitleg geven door het conflict dat daardoor ontstaat.
Zo leg je je antwoorden vast
Bewaar alles in één document, met een kopje per onderwerp: geografie, dagelijks leven, geld, geloof, wet en recht, taal, technologie of magie, geschiedenis. Schrijf onder elk kopje het antwoord in een of twee zinnen en geef aan of het ‘in het verhaal’ staat of ‘alleen in mijn hoofd’. Zodra een feit in het verhaal staat, is het een belofte aan de lezer.
Voeg drie korte lijsten toe. Een woordenlijst met verzonnen termen en de spelling ervan. Een tabel met afstanden, want reistijden lopen al snel uiteen. En een wijzigingsoverzicht, zodat je noteert wat er is veranderd als je halverwege de kladversie een regel aanpast, en de eerdere hoofdstukken daarop kunt bijwerken.
Als je wereld zich over meerdere boeken uitstrekt, gebruik dan voor elk boek dezelfde indeling en noteer in welk boek een feit voor het eerst voorkomt. In de verhaalaantekeningen van SagaFold kun je locaties en regels opslaan en koppelen aan de passages waarin ze voorkomen. De tijdlijn houdt de geschiedenis op volgorde. Maar met één goed bijgehouden document lukt dat net zo goed.