Tiền đề sẽ được kể lại theo nhiều cách
Ofelia Marsh lái chiếc xe thư viện lưu động cuối cùng ở một hạt nông thôn. Hạt đã cắt ngân sách và cho cô chín mươi ngày. Tuyến đường có bốn mươi điểm dừng, trong đó có một thị trấn khai mỏ nơi cô chưa bao giờ được chào đón và một đứa trẻ nhà nông tuần nào cũng mượn cùng một cuốn tập bản đồ. Cô không có tiền, xe dự phòng hay đồng minh nào. Đến cuối câu chuyện, tuyến đường sẽ được cứu, mất đi hoặc biến thành một thứ khác.
Mỗi khung cấu trúc dưới đây được mô tả theo cách khái quát. Hãy xem chúng như những lăng kính làm hiện rõ các phần khác nhau của câu chuyện, chứ không phải khuôn mẫu bạn phải điền cho đủ.
Cấu trúc ba hồi
Cấu trúc ba hồi chia câu chuyện thành mở đầu, phần giữa và kết thúc. Theo kinh nghiệm chung, phần giữa dài nhất, thường chiếm khoảng một nửa cuốn sách. Hồi một giới thiệu nhân vật và vấn đề, rồi khép lại khi vấn đề trở nên không thể né tránh. Hồi hai đẩy các nỗ lực và thất bại lên cao hơn. Hồi ba đưa câu chuyện đến cuộc đối đầu cuối cùng và những gì xảy ra sau đó.
Với Ofelia, hồi một cho thấy tuyến đường và lá thư báo trước chín mươi ngày, rồi kết thúc khi cô từ chối khoản tiền hạt đề nghị trả để cô thôi việc. Hồi hai gồm một buổi gây quỹ thất bại, sự lạnh nhạt của thị trấn khai mỏ, việc phát hiện lá thư của nhà tài trợ sáng lập hứa trao tuyến đường cho hạt chừng nào vẫn còn người yêu cầu, và cuối cùng là mất chiếc xe. Trong hồi ba, người dân từ khắp hạt lái xe riêng, mang kệ sách đến gặp cô; cô đem lá thư của nhà tài trợ tới cuộc họp của hạt.
Có một điều cần lưu ý: hồi hai thực ra gồm hai nửa, với bước ngoặt ở giữa. Vì vậy nhiều người viết chia câu chuyện thành bốn phần. Các nhãn này chỉ để tiện hình dung. Hãy dùng cách chia nào giúp bạn nhận ra chỗ câu chuyện của mình bị chùng xuống.
Hình dáng này đơn giản, đó vừa là ưu điểm vừa là giới hạn. Nó cho bạn thấy những phần lớn, chứ không chỉ ra bên trong mỗi phần nên có gì.
Hành trình của người hùng
Hành trình của người hùng là một mô thức mà các nhà nghiên cứu thần thoại, rồi đến các cố vấn kể chuyện, đã nhận ra trong những truyện kể truyền thống. Một nhân vật rời khỏi thế giới quen thuộc, trải qua thử thách với sự giúp đỡ và sự chống đối, đối mặt với hiểm nguy lớn nhất, rồi trở về trong trạng thái đổi khác. Người viết dùng những phiên bản có số chặng khác nhau, nên hãy xem các chi tiết là linh hoạt.
Ofelia bắt đầu trên tuyến đường quen thuộc. Thông báo của hạt là lời hiệu triệu, nhưng cô chần chừ vì tuyến đường là tất cả những gì cô từng có. Gus, một thủ thư đã nghỉ hưu, khích lệ cô tiếp tục. Cô vượt khỏi tuyến đường để đến thung lũng khai mỏ mà mình vẫn tránh, đối mặt với đám đông hoài nghi, rồi chạm đến thời khắc tồi tệ nhất khi xe bị ngập nước ở khúc cạn và cô phải đi bộ, xách sách vào điểm dừng. Cô trở về trụ sở hạt với tư cách một người có thể lên tiếng bảo vệ tuyến đường.
Cách này cũng có thiên hướng cố hữu. Mô thức bắt nguồn từ những truyện kể về một cá nhân rời nhà, nên những câu chuyện xoay quanh việc ở lại, hoặc chuyện về một nhóm mà không ai gánh trọn hành trình, sẽ khó khớp hơn. Câu chuyện của Ofelia phù hợp vì cô phải rời tuyến đường của mình, dù chỉ trong chốc lát.
Lăng kính này hợp với những câu chuyện về sự chuyển biến. Nó hướng bạn chú ý đến điều thay đổi bên trong Ofelia, hơn là những gì xảy ra với ngân sách.
Bảng nhịp truyện
Bảng nhịp truyện liệt kê một loạt khoảnh khắc then chốt và gắn mỗi khoảnh khắc với vị trí ước chừng, thường tính theo phần trăm tổng độ dài. Có các phiên bản dành cho kịch bản phim và tiểu thuyết; tên gọi và số lượng nhịp khác nhau, thường vào khoảng mười hai đến mười lăm. Điểm chung là một số sự kiện, như biến cố mở đầu, bước ngoặt ở giữa và thời điểm chạm đáy, thường xuất hiện vào những khoảng dễ đoán.
Với bản nháp dài 80.000 từ, các nhịp trong truyện của Ofelia có thể diễn ra như sau: nhận thông báo vào khoảng 8.000 từ, lần cố gắng đầu tiên thất bại gần mốc 20.000 từ, lá thư của nhà tài trợ xuất hiện gần giữa truyện ở khoảng 40.000 từ, mất xe vào khoảng 60.000 từ, rồi đến cuộc họp của hạt vào khoảng 70.000 từ. Đây là quy ước, không phải luật lệ.
Đừng xem những con số này là hạn chót. Một tiểu thuyết trầm lắng có thể giữ bước ngoặt lớn nhất đến tận cuối, còn truyện giật gân có thể tung biến cố đầu tiên ngay trang một. Nếu cuốn sách của bạn cố ý phá vỡ mô thức mà trải nghiệm đọc vẫn hiệu quả, thì mô thức ấy không hợp với sách của bạn, chứ không phải ngược lại.
Bảng nhịp truyện hữu ích nhất khi dùng để chẩn đoán. Nếu bước ngoặt giữa truyện xuất hiện ở mốc 25%, bạn sẽ nhận ra đoạn sau đó bị chùng xuống và tự hỏi vì sao.
Kim tự tháp Freytag
Gustav Freytag, nhà văn và nhà phê bình người Đức sống vào thế kỷ mười chín, mô tả hình dáng của chính kịch cổ điển như một kim tự tháp. Cấu trúc này có năm phần: giới thiệu, diễn biến tăng tiến, cao trào, diễn biến lắng xuống và kết thúc. Cao trào nằm ở giữa, câu chuyện dâng lên đến đó rồi hạ xuống.
Phần giới thiệu của Ofelia bao quát tuyến đường và lá thư báo tin. Diễn biến tăng tiến là những lần cố gắng thất bại, dẫn đến lá thư của nhà tài trợ. Cao trào xảy ra ở khúc cạn ngập nước, khi cô quyết định xách sách vào điểm dừng thay vì bỏ mặc nơi đó. Diễn biến lắng xuống là những hệ quả khi hạt và người dân ở các điểm dừng phản ứng. Kết thúc cho thấy tuyến đường trong hình hài mới.
Hình dáng này hợp với những câu chuyện có hành động quyết định xảy ra giữa cuốn sách, còn phần sau tập trung vào hệ quả. Nó để lại một đoạn dài sau cao trào; điều này tự nhiên trong bi kịch nhưng lại kỳ lạ trong truyện giật gân.
Cấu trúc kishotenketsu
Kishotenketsu là cấu trúc bốn phần gắn với thơ cổ điển Trung Quốc và Nhật Bản, được dùng rộng rãi trong nghệ thuật kể chuyện Đông Á. Bốn phần thường được tóm tắt là mở đầu, phát triển, bước ngoặt và kết nối. Lịch sử cũng như ý nghĩa chính xác của nó vẫn còn được tranh luận, vì vậy hãy dùng nó như một lăng kính thay vì công thức cổ xưa.
Điểm khác biệt là cấu trúc này không cần các phe đối lập để thúc đẩy câu chuyện. Bước ngoặt là một diễn biến bất ngờ khiến ta nhìn lại những gì đã xảy ra theo cách khác; phần cuối gom các mảnh lại với nhau.
Phần mở đầu của Ofelia giới thiệu tuyến đường và những người thường xuyên ghé các điểm dừng. Phần phát triển đào sâu vào một số điểm: vòng đọc sách dè dặt ở thị trấn khai mỏ, Gus, đứa trẻ nhà nông và cuốn tập bản đồ. Bước ngoặt đến ở điểm dừng cuối cùng, khi đứa trẻ đưa cô chiếc thẻ thư viện từ nhiều thập kỷ trước, có chữ ký của chính mẹ Ofelia, người từng điều hành tuyến đường này. Ở phần kết nối, Ofelia tiếp tục lái xe, giờ đã hiểu vì sao. Việc cắt ngân sách nằm ở hậu cảnh; động lực chính là sự hé lộ, chứ không phải cuộc đấu tranh.
Cách chọn cấu trúc
Hãy chọn lăng kính phù hợp với chất liệu câu chuyện của bạn, rồi thử quyết định ấy bằng cách viết tiền đề thành dàn ý năm câu theo hình dáng đó.
- Nếu câu chuyện xoay quanh mục tiêu và một đối thủ, hãy bắt đầu với cấu trúc ba hồi hoặc bảng nhịp truyện.
- Nếu câu chuyện kể về một người thay đổi sau thử thách, hãy thử hành trình của người hùng.
- Nếu sự kiện lớn nhất nằm giữa truyện và phần sau đó mới là trọng tâm, hãy thử Freytag.
- Nếu câu chuyện xoay quanh một sự thật được hé lộ hoặc sự thay đổi góc nhìn thay vì cuộc đối đầu, hãy thử kishotenketsu.
- Bạn có thể kết hợp các cách này. Khung ba hồi với bước ngoặt kiểu kishotenketsu ở giữa truyện hoàn toàn khả thi.
Cấu trúc làm được gì và không làm được gì
Cấu trúc mô tả những câu chuyện vốn đã hiệu quả. Các nhà phân tích quan sát những truyện thu hút khán giả và nhận ra các mô thức. Chưa ai chứng minh được rằng cứ theo mô thức là sẽ tạo ra một câu chuyện hay. Hai tiểu thuyết có thể chạm đến mọi khoảnh khắc được mong đợi mà một cuốn vẫn tẻ nhạt, vì những khoảnh khắc ấy chỉ là bộ khung; điều khiến câu chuyện hấp dẫn nằm ở những con người, lựa chọn và câu chữ cụ thể.
Cũng cần cảnh giác với thói quen ngược lại: điền kín bảng. Nếu bạn nghĩ ra một cảnh chỉ vì biểu đồ báo rằng đã đến lúc có thời điểm chạm đáy, có lẽ cảnh đó sẽ tạo cảm giác gượng ép. Hãy tự hỏi câu chuyện cần gì ở thời điểm ấy, rồi dùng biểu đồ sau đó để xem bạn có đến gần mô thức hay không.
Hãy dùng cấu trúc để chẩn đoán, đừng dùng nó để phán xét. Khi bản nháp bị chùng xuống, hãy hỏi phần nào còn yếu. Khi chưa biết nên kết thúc một cảnh ra sao, hãy viết thành hai phiên bản. SagaFold cho phép bạn giữ các bản nháp khác nhau và chọn giữa chúng; đó là cách thực tế để thử hai hình dáng cho bước ngoặt giữa truyện.